دریای خزر به عنوان بزرگترین پهنه آبی بسته جهان، نه تنها میراث طبیعی پنج کشور ایران، روسیه، آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان است، بلکه یکی از ستونهای هویت تمدنی و فرهنگ زیست ساحلی میلیونها نفر در حاشیه این دریاست. امروز این پهنه ارزشمند در شرایطی قرار دارد، که نیازمند تصمیمهای بزرگ و همکاریهای بیسابقه بین دولتها و استانهای ساحلی است.
یکی از مهمترین چالشهای سالهای اخیر، پدیده نگران کننده پسروی آب دریای خزر است. این پدیده که به واسطه تغییرات اقلیمی، نوسانات هیدرولوژیک و فشارهای انسانی تشدید شده به طور مستقیم بر ساختار گردشگری دریایی و ساحلی، زیست بوم حساس خزر، بنادر کوچک، زیستگاههای ارزشمند، معیشت جوامع محلی و امنیت اکولوژیک منطقه اثر گذاشته است.
در بسیاری از نواحی ساحلی عقب نشینی خط آب، دگرگونی مناظر، کاهش جذابیت گردشگری و تهدید زیرساختها را به دنبال داشته و در برخی مناطق حتی الگوهای استقرار جمعیت را نیز دچار تغییر کرده است.
در این شرایط در کنار فرصتهای گسترده خزر از گردشگری دریایی، طبیعت گردی و گردشگری سلامت گرفته تا ظرفیتهای اقتصادی و فرهنگی، ضرورت گفتگوی تازهای بین کشورهای ساحلی را بیش از هر زمان آشکار میکند. اجلاس خزر که از ۱۹ تا ۲۱ آبان ماه سال جاری در استان گیلان برگزار میشود، نقطه عطفی در ایجاد همگرایی عملیاتی میان کشورهای عضو به شمار میرود؛ چرا که برای نخستین بار سیاستگذاری منطقهای مبتنی بر همکاری استانها، در کنار سیاستهای کلان دولتها مطرح میشود.
این نشست میتواند، نقش مهمی در شکلگیری سازوکارهای جدید همکاری ایفا کند؛ از جمله ایجاد مجمع استانی همکاری های ساحلی خزر، شکلگیری پروتکل مشترک پایش و مدیریت پسروی آب، تبادل فناوریهای حفاظت ساحل، توسعه دالان گردشگری دریایی خزر و طراحی نظام هماهنگ حفاظت از تنوع زیستی.
همچنین هماهنگی در استانداردهای بنادر کوچک، بزنامههای کاهش آلودگی، همکاری در احیای تالابها، و طراحی مسیرهای مشترک گردشگری فرهنگی و طبیعی میتواند به مزیتهای بزرگ اقتصادی و اجتماعی برای ملتهای منطقه بدل شود.
این اجلاس فرصتی استثنایی است تا کشورهای ساحلی با نگاهی آینده نگر، رشد گردشگری پایدار، حفاظت از محیط زیست، ارتقا معیشت جوامع محلی و مدیریت پیامدهای تغییرات اقلیمی را با عنوان مسئولیتی مشترک و راهبردی بپذیرند.
خزر، نه یک مرز که یک پیوند تمدنی میان پنج ملت است. آینده آن، آینده مشترک ماست، تصمیمهای امروز میتواند سرنوشت دهه های آینده این پهنه زیست محور را رقم بزند. در جهانی که تغییرات اقلیمی مرز نمیشناسد، همکاری کشورها و استانهای ساحلی در چارچوب یک گفتگوی سازنده و مبتنی بر علم، تنها مسیر ممکن برای صیانت از این دریا و توسعه پایدار منطقه به شمار میرود.
اجلاس خزر این ظرفیت را دارد، تا با به الگوی موفقی از دیپلماسی گردشگری پایدار،محیط زیست و همبستگی منطقهای بدل شود؛ الگویی که نشان دهد دولتها میتوانند بر اساس منافع مشترک، آینندهای امنتر و شکوفاتر برای ملتهای خود رقم بزنند.
دکتر مهران حسنی پژوهشگر و تحلیلگر سیاستهای توسعه گردشگری عضو انجمن متخصصان گردشگری ایران کارشناس ارشد گردشگری
