به مناسبت 16 خرداد روز جهانی محیط زیست
هر ساله روز جهانی محیط زیست فرصتی ارزشمند برای بازاندیشی در رابطه انسان با طبیعت و ارزیابی میزان تعهد جوامع بشری به حفاظت از منابع طبیعی و زیست بومهای زمین است. امروز دیگر محیط زیست صرفاً یک موضوع زیباشناختی یا دغدغه گروهی از فعالان طبیعت دوست نیست، بلکه به یکی از مهمترین مولفههای امنیت انسانی، توسعه پایدار ،سلامت عمومی، اقتصاد جهانی و کیفیت زندگی نسلهای امروز و آینده تبدیل شده است.
در میان تمامی بخشهای اقتصادی، صنعت گردشگری بیش از هر فعالیت دیگری به سلامت و پایداری محیط زیست وابسته است. از این منظر، گردشگری را میتوان” صنعت بدون دود” نامید، صنعتی که حیاط و پویایی آن مستقیماً به وجود جنگلهای سالم، سواحل پاک، رودخانههای زنده، تالابهای پویا، کوهستانهای بکر، تنوع زیستی غنی و چشمدازهای طبیعی وابسته است. هرگونه آسیب به این سرمایههای طبیعی در واقع آسیب به زیرساحتهای اصلی گردشگری محسوب میشود.
امروزه بسیاری از مقاصد گردشگری جهان با چالشهای همچون تغییرات اقیمی، آلودگی منابع آب، تخریب جنگلها، فرسایش خاک، تولید بیرویه زباله، آلودگی پلاستیکی و کاهش تنوع زیستی مواجه هستند. این تهدیدها تنها محیط زیست را تحت تاثیر قرار نمیدهند،بلکه به صورت مستقیم بر اقتصاد گردشگری، اشتغال جوامع محلی، درآمد کسب و کارهای گردشگری و رضایت گردشگران نیز اثرگذارند.
یکی از مهمترین موضوعات در این میان، مسئولیت فردی و اجتماعی گردشگران است. گردشگری مسئولانه مفهومی است که در دهههای اخیر مورد توجه سازمانهای بینالمللی قرار گرفته و بر ان ااصل استوار است که هر گردشگر باید خود را در قبال محیطی که از آن بهرهمند میشود، مسئول بداند. رهاسازی زباله در طبیعت، تخریب پوشش گیاهی، آسیب به حیات وحش، روشن کردن آتش در مناطق حساس، استفاده بیرویه از منابع آب و بیتوجهی به ظرفیت تحمل مقاصد گردشگری نمونههایی از رفتارهایی هستند که میتوانندآثار جبرانناپذیری بر محیطزیست برجای بگذارند.
در واقع، گردشگران تنها مصرفکنندگان خدمات گردشگری نیستند، آنها بخشی از زنجیره حفاظت یا تخریب محیطزیست به شمار میآیند. از این رو توسعه فرهنگ گردشگری مسئولانه باید به یکی از اولیتهای سیاستگذاری فرهنگی و آموزشی کشورها تبدیل شود. آموزشهای محیطزیستی پیش از سفر تولید محتوای آگاهیبخش در رسانهها، نصب علائم آموزشی در مقاصد گردشگری و مشارکت فعال تشکلهای مردمنهاد میتواند نقش مهمی در ارتقای این فرهنگ ایفا کند.
از سوی دیگر، مسئولیت حفاظت از محیط زیست تنها برعهده گردشگران نیست. دولتها، مدیران شهری و روستایی، نهادهای متولی گردشگری، سرمایهگذاران و جوامع محلی نیز سهم مهمی در این زمینه دارند. توسعه گردشگری بدون ملاحظات محیط زیستی نه تنها به پایداری اقتصادی منجر نمیشود، بلکه در بلند مدت باعث از بین رفتن مهمترین مزیتهای رقابتی مقاصد گردشگری خواهد شد.
امروزه در بسیاری از کشورهای موفق گردشگری، مفهوم” گردشگری پایدار” به عنوان محور اصلی برنامهریزیها مورد توجه قرار گرفته است. این رویکرد بر سه اصل اساسی استوار است: حفاظت از محیط زیست، تامین منافع اقتصادی جوامع محلی و حفظ ارزشهای فرهنگی. هرگاه یکی از این سه ضلع نادیده گرفته شود،توسعه گردشگری با چالشهای جدی مواجه خواهد شد.
استان مازنداران به عنوان یکی از مهمترین مقاصد گردشگری کشور نمونهای روشن از این واقعیت است. جنگلهای هیرکانی، سواحل دریای خزر، تالابها، آبشارها ،رودخانهها و روستاهای بکر این استان از مهمترین سرمایههای گردشگری آن محسوب میشوند. حفظ این منابع ارزشمند نه تنها یک ضرورت محیط زیستی، بلکه یک الزام اقتصادی برای آینده گردشگری استان است. هر کیسه زباله رها شده در طبیعت، هر درخت تخریب شده و هر رودخانه آلوده شده در حقیقت بخشی از سرمایه گردشگری و فرصتهای توسعه پایدار را از بین میبرد.
در این میان رسانهها نیز نقش بیبدیلی برعهده دارند. رسانهها میتوانند با ترویج فرهنگ حفاظت از طبیعت، معرفی الگوهای موفق گردشگری پایدار، مطالبه گری از دستگاههای مسئول و آموزش عمومی به یکی از موثرترین ابزارهای حفاظت از محیط زیست تبدیل شوند. بدون مشارکت رسانهها شکلگیری گفتمان عمومی در حوزه محیط زیست و گردشگری پایدار دشوار خواهد بود. روز جهانی محیط زیست یادآور این حقیقت است که حفاظت از طبیعت یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی برای تداوم حیات انسانی و توسعه پایدار جوامع است. آینده گردشگری جهان، آینده اقتصاد سبز و حتی آینده کیفیت زندگی نسل های بعدی به تصمیمها و رفتارهای امروز ما وابسته است. اگر محیط زیست را حفظ کنیم، گردشگری پایدار خواهد ماند، اما اگر این سرمایه ارزشمند را از دست بدهیم، نه تنها طبیعت بلکه بخش مهمی از فرصتهای اقتصادی اجتماعی و فرهنگی خود رانیز از دست خواهیم داد.
بیتر دید حفاظت از محیط زیست مسئولیتی همگانی است، مسئولیتی که از یک گردشگر آغاز میشود و تا دولتها، سازمانهای بینالمللی، فعالان اقتصادی، رسانهها، سازمانهای مردمنهاد و تمامی شهروندان جهان امتداد مییابد. تنها با چنین نگاهی میتوان زمین را برای نسلهای آینده سالمترزیباتر و پایداتر به یادگار گذاشت.
دکتر مهران حسنی پژووهشگر و تحلیلگر سیاستهای توسعه گردشگری عضو انجمن متخصصان گردشگری ایران کارشناس ارشد گردشگری
